Logiczna organizacja zbiorów obsługiwanych przez VU-FILE jest następująca. Zbiór danych podzielony jest na mniejsze jednostki organizacyjne zwane rekordami, te zaś składają się tzw. pól. Program umożliwia dostęp do pojedynczych rekordów poprzez wyświetlanie ich na ekranie. Jednorazowo można wyświetlić jeden rekord. Obszar przeznaczony do wyświetlania rekordów jest prostokątem o 20 wierszach i 32 kolumnach. W tym obszarze wyświetlać można dowolne rekordy ze zbioru danych, wyszukiwane za pomocą rozkazów programu. Najmniejszą rozpoznawalną jednostką organizacyjną jest pole, które może składać się z sekwencji znaków alfanumerycznych o długości nie przekraczającej 32 znaki. W skład pojedynczego rekordu może wchodzić maksymalnie 30 pól. Wszystkie rekordy w zbiorze danych mają taką samą budowę, tzn. składają się z takiej samej ilości pól. Jednak długości tych samych pól w różnych rekordach mogą być różne. Długość pojedynczego pola nie jest ustalona (jedynym ograniczeniem jest maksymalna długość 32 znaków), a VU-FILE dynamicznie przydziela pamięć dla każdego pola, w zależności od jego długości. Zatem ilość zajętej pamięci przez konkretny rekord nie jest z góry ustalona, ale zależy od rozmiarów poszczególnych pól wchodzących w skład rekordu (jeden znak pola zajmuje 1 bajt pamięci).
Rekordy wyświetlane są w formacie zdefiniowanym przez użytkownika. Oprócz zawartości poszczególnych pól, na ekranie mogą być wyświetlane elementy powtarzające się we wszystkich rekordach a zapamiętywane jednorazowo przez VU-FILE w osobnym zbiorze (prowadzi to do oszczędności pamięci). Mogą to być tytuły, nagłówki, nazwy pól, podkreślenia, tabele itp. Ich postać i układ są również definiowane. Oprócz formatu używanego do wyświetlania rekordów na ekranie, można zdefiniować zupełnie inny format przeznaczony do wydruku ich na drukarce. Z reguły jest on bardziej zwarty w celu oszczędności papieru. Komunikaty i zlecenia w języku angielskim mogą być nie dla wszystkich zrozumiałe, zatem podaję krótki zarys obsługi programu.
Po wczytaniu bazy mamy do wyboru: „E” — rozpoczęcie pracy baz danych lub „L” — wczytanie zbioru danych z taśmy.
Wybranie przycisku „E” jest równoznaczne z definiowaniem od początku formatu rekordów, położenia pól i wpisywaniem rekordów począwszy od pierwszego. Wyświetlony zostaje nowy nagłówek (RECORD LAYOUT...) oraz czysty ekran z migającym w lewym górnym roku kursorem. Wolna część ekranu to obszar obrazu rekordu. Jest ona przeznaczona do wyświetlania zawartości pojedynczego rekordu. Przesuwając kursor za pomocą strzałek (na klawiaturze) i wpisując tekst w dowolnych miejscach, ustalić można wszystkie wymagane stałe elementy, które będą pojawiać się przy wyświetlaniu każdego rekordu. W dowolnym momencie, po wciśnięciu klawisza EDIT ukaże się okno z wartościami atrybutów. Nazwy atrybutów oraz ich dopuszczalne wartości są zgodne z nazwami i dopuszczalnymi argumentami odpowiednich instrukcji języka BASIC ZX Spectrum, Wartości przedstawione na ekranie można zmieniać używając odpowiednich przycisków numerycznych i ENTER. Atrybuty raz ustawione, pozostają aktywne aż do następne ich modyfikacji.
Po wpisaniu wszystkich żądanych tekstów należy wcisnąć STOP, co powoduje automatyczne przejście do funkcji pozwalającej na ustalenie pozycji wyświetlania poszczególnych pól rekordu. Nowy nagłówek (DATA FIELDS) informuje o tym, że we wprowadzonym wzorcu rekordu, przy pomocy kursorów i ENTER ustalamy początkowe pozycje każdego pola rekordu.
Po przesunięciu kursora i naciśnięciu ENTER program pyta o kolor tła (PAPER) i liter (INK) ostatnio ustalonego pola danych. Po podaniu odpowiednich dwóch wartości przesuwamy kursor (nieco zmieniony) i definiujemy położenie następnego pola rekordu. W ten sposób możliwe jest zdefiniowanie maksymalnie 30 pól, przy czym pojedyncze pole musi mieścić się w jednej linii ekranu. Gdy wciśniemy STOP, VU-FILE zażąda wprowadzenia przynajmniej jednego nowego rekordu (ENTER A RECORD). Kursor ustawiony będzie na początku pierwszego pola rekordu. Po wpisaniu zawartości pola i wciśnięciu ENTER, kursor przechodzi na początek następnego pola. Po wyczerpaniu wszystkich pól, rekord automatycznie dołączany jest do zbioru danych, a kursor znowu ustawia się na pierwszym polu co umożliwia wpisanie kolejnego rekordu. Jeżeli chcemy przerwać wpisywanie rekordów, to w momencie, gdy kursor wskazuje na pierwsze pole, należy wcisnąć STOP. VU-FILE przechodzi wówczas do działania w trybie zleceń, wyświetlając nagłówek z zestawem następujących zleceń (COMMANDS ARE...):
ENTER — służy do dołączania nowego rekordu do zbioru danych (patrz opis powyżej).
ALTER — modyfikowanie zawartości aktualnie wyświetlonego rekordu. Po wywołaniu zlecenia kursor ustawia się na początku pierwszego pola rekordu. Naciskając CAPS SHIFT i 6 powodujemy przeskok kursora na początek następnego pola danych. W ten sposób zawartość wybranego pola może być poddana dowolnej korekcie. Po wprowadzeniu poprawek w danym pou na ekranie należy wcisnąć ENTER, aby zmodyfikować rekord. Po przejściu kursora przez wszystkie pola program powraca do trybu zleceń.
INFORM — w obszarze nagłówka ekranu wyświetlane są podstawowe informacje: nazwa zbioru danych (nazwa, pod jaką zbiór był zapamiętany na taśmie), ilość pól wchodzących w skład jednego rekordu (FIELDS:), ilość bajtów pamięci wykorzystanych przez zbiór danych (BYTES USED:), ilość wolnych bajtów pamięci (REMAINING:) oraz aktualna liczba rekordów (RECORDS:) i numer pola, według którego uporządkowany jest cały zbiór danych (ORDER FIELD:). Powrót do trybu zleceń przez wciśnięcie dowolnego przycisku.
FORWARD — służy do wyświetlania kolejnego rekordu z całego lub zredukowanego za pomocą zlecenia SELECT zbioru danych.
BACK — analogicznie — wyświetlanie poprzedniego rekordu.
RESET — przejście do pierwszego rekordu zbioru danych.
ORDER — sortowanie zbioru danych według porządku leksykogra- ficznego względem dowolnie wybranego pola rekordu. Po zmianie nagłówka wciskając dowolny przycisk (oprócz ENTER powodujemy przemieszczenie kursora do następnego pola. Jeżeli wciśniemy ENTER, to program przejdzie do wyświetlania nagłówka ekranu ze zbiorem zleceń, a zbiór danych zostanie natychmiast uporządkowany względem pola, które wskazywał kursor.
SELECT — wyszukiwanie ze zbioru danych jego podzbiorów według zadanych kryteriów. Po wyborze zlecenia pojawi się nowy nagłówek. Jeśli wciśniemy teraz ENTER, oznaczać to będzie, że kryteria służące do wyszukiwania podzbiorów mają być stosowane do wszystkich pól. Jeśli jednak dowolnym innym przyciskiem przesuniemy kursor na początek któregoś z pól i naciśniemy ENTER, to kryteria wyszukiwania będą stosowane tylko do tego pola. które zostało wskazane. W obu przypadkach pojawi się nowy nagłówek SEARCH MODE. Jeżeli teraz wprowadzimy dowolną sekwencję'znaków, to będzie ona stanowiła wzorzec do porównywania z zawartością zbioru. Wprowadzenie wzorca kończymy klawiszem ENTER. Jeśli podane warunki spełnia więcej niż jeden rekord, to pozostałe otrzymamy po ponownym wciśnięciu ENTER. W każdej chwili możemy wpisać nowy wzorzec.
Tryb przeszukiwania opuszczamy klawiszem STOP. Wówczas program żąda decyzji: czy ostatni wzorzec ma zostać aktywny, czy należy go usunąć. Jeśli odpowiedź będzie twierdząca (Y), to zlecenia programu VU-FILE będą operowały na zredukowanym za pomocą wzorca zbiorze danych. Aktywny wzorzec wyświetlany jest poniżej zestawu zleceń. Jednokrotne naciśnięcie „S” spowoduje usunięcie ograniczeń.
QUIT — zakończenie pracy w trybie zleceń i przejście do ekranu ze zbiorem funkcji VU-FILE'a (szczegóły w dalszej części).
PRINT — służy do wydruku zbioru danych począwszy od aktualnie wyświetlanego rekordu. Kolejne drukowane rekordy wyświetlane są równocześnie na ekranie. Drukowanie można przerwać wciśnięciem dowolnego klawisza.
COPY — dokładne skopiowanie wyświetlanego na ekranie obrazu rekordu na drukarkę.
LIST — wyświetlanie kolejnych rekordów, począwszy od ostatnio wyświetlanego, w kolejności, w jakiej są uporządkowane, przez ok. 1 s każdy. Listowanie można przerwać wciskając dowolny klawisz.
DELETE — wymazanie ze zbioru aktualnie wyświetlanego rekordu. O decyzję program pyta ponownie. Należy wówczas nacisnąć ENTER.
UWAGA! Wszystkie wymienione powyżej zlecenia wywoływane są klawiszem z pierwszą literą ich nazwy!
Zlecenie QUIT powoduje przejście do zestawu funkcji bazy danych:
- rozpoczęcie pracy z VU-FILE (przejście do trybu zleceń, a więc to, co zostało opisane wyżej);
- zmiana formatu rekordu dla ekranu (pojawia się nagłówek (RECORD LAYOUT...) taki, jak na początku definiowania rekordu) — tym samym systemem można dokonać zmian i poprawek w dotychczasowym rozmieszczeniu tytułów pól i w samych polach);
- zmiana formatu rekordu dla wydruku w podobny sposób jak dla ekranu;
- zapis zbioru danych na taśmie;
- wczytanie nowego zbioru danych;
- usunięcie aktualnego zbioru danych.
Zapis odbywa się w sposób zbliżony do zapisu w systemie ZX Spectrum. Należy podać nazwę zbioru i po włączeniu magnetofonu nacisnąć dowolny klawisz. Klawiszem „V” można później zweryfikować zapis. W wypadku błędu w weryfikacji należy wpisać w trybie bezpośrednim GO TO USR a. Program powróci wtedy do zestawu funkcji VU-FILE. Po usunięciu danych można wpisać nowy zbiór z taśmy lub rozpocząć ponowne definiowanie rekordów.
VU-FILE nie jest programem nowym — powstał niemal natychmiast po ZX Spectrum, ale brak kontynuacji w tworzeniu nowych baz danych świadczy o tym, że tylko przy pomocy VU-FILE można efektywnie wykorzystać niewielkie przecież możliwości tego mikrokomputera. Trzeba tylko wiedzieć co i jak notować.
Piotr Bernatek